12/19/02

Stambomen

EEN ERFENIS VOOR 3562 ERFGENAMEN,

Het omvangrijke erfgooiersarchief wordt beheerd in het Stadsarchief te Naarden. Dit archief bevat naast talrijke Resolutieboeken, 530 archiefdozen. De totale inhoud hiervan kan letterlijk en figuurlijk veel stof opleveren. In het navolgende stukje wordt ingegaan op de inhoud van twee van deze dozen, namelijk de afstamming van de erfgooiers.

In 1912 werd bij wetgeving De Vereniging Stad en Lande van Gooiland opgericht, de heer E. Luden werd de eerste voorzitter. Na een bijna zeventig jarig bestaan vond de opheffing plaats in 1979. Het archief van de vereniging kwam onder beheer van de Stad en Lande Stichting. Op 25 november 1993 is dit gehele archief verhuisd naar het Stadsarchief te Naarden (1). Het materiaal is zeer omvangrijk. Naast de talrijke Resolutieboeken bestaat het uit 530 archiefdozen. Deze bevatten zeer veel informatie over eeuwen erfgooiersgeschiedenis. Vandaar in onderstaande bijdrage alleen iets over de erfgooiers afstammingslijsten. Deze liggen nu voor een ieder in het Stadsarchief ter inzage.

Een puzzel van ruim duizend stukjes

Anno 2002 is het archief nog volgens het oude oorspronkelijke systeem 'gerangschikt'. Ook nu zal het jaren duren eer het op hedendaagse wijze geordend en toegankelijk is. Desondanks valt het niet moeilijk veel interessants te ontdekken. Alleen al de archiefdozen 15.05 en 15.06 herbergen een schat aan informatie. De inhoud bestaat uit genealogische gegevens van de meeste erfgooierfamilies. De eerstgenoemde doos is gevuld met de stambomen uit Blaricum, Hilversum en Naarden, de tweede met die van Bussum, Huizen en Laren. Iedereen, die zich verdiept heeft in zijn 'roots', weet hoe boeiend maar ook tijdrovend zo'n hobby is. Juist zulke mensen beseffen hoe enorm het karwei is geweest om al deze afstammingslijsten te maken.
Voorzitter Luden had in 1915 alle Gooise gemeenten aangeschreven. Hij verzocht om toezending van oude erfgooierslijsten. Hiermee kon de vaste kern van vooral agrarische leden gecontroleerd worden.
In 1930 deden allerlei geruchten de ronde over een geheel of gedeeltelijke opheffing van Stad en Lande. Het gevolg was een grote toeloop van nieuwe leden. Omdat de bestaande lijsten nu niet meer voldeden, kwam Luden in een besloten vergadering met een voorstel. Zijn plan werd aangenomen. Het hield in, dat men van alle erfgooierfamilies afstammingslijsten zou laten samenstellen.
Stad en Lande gaf de opdracht aan het Genealogisch-Heraldisch Bureau, L.J. Beuningen van Helsdingen te Bloemendaal. Genoemde genealoog klaarde geheel alleen deze gigantische klus. De uitgebreide correspondentie tussen de secretaris van Stad en Lande Jan L. van Os en de genealoog bleef bewaard (3). Van 1931 t/m 1934 spitte Van Helsdingen in de Gooise archieven. Naast de kerkelijke DTB's (Doop-, Trouw en Begraafboeken) raadpleegde hij ook de impostkohieren op trouwen en begraven.
De werkzaamheden begonnen in oktober 1931. Stad en Lande zond aan het genealogisch bureau de ledenlijsten uit 1930. Deze lijsten waren tevoren door de Gooise gemeentesecretarissen voorbewerkt. Achter ieder lid vermeldden zij de voorouders voor zo ver ze deze in de Burgerlijke Stand konden vinden. De gemeenteambtenaren voerden dit uit als overwerk tegen betaling door Stad en Lande van f 1,50 per uur. De gemeente Huizen stuurde als eerste de voorbewerkte lijst in. Drie ambtenaren hadden hier in totaal 180 uur aan gewerkt. In de begeleidende brief aan Van Helsdingen schreef Jan L. van Os:
"In de laatste kolom is aangetekend de laatste stamvader, die Uw uitgangspunt is .... Er moet nu worden nagegaan, met de laatste stamvader te beginnen, of de geboorten uit wettige mannelijke lijn afstammen, en wel tot ongeveer 1700, daar de eerste lijst in 1708 is gemaakt. Zoodra een onwettige afstamming wordt aangetroffen, kan dit worden aangeteekend in de laatste kolom en behoeft niet verder gezocht te worden".
Op de lijst van 1708 (4) stonden 1088 personen. Het was een puzzel om hier wegwijs uit te worden.

Slapende leden worden wakker

Stad en Lande gaf de genealoog geen duidelijke taakomschrijving. Wat de precieze opdracht geweest mag zijn, ondubbelzinnig was ze niet. In de onderlinge correspondentie stonden over en weer vraagtekens. Vaak was er ook irritatie tussen de opdrachtgever en de uitvoerder. Pas in januari 1934 komt Stad en Lande op de proppen met een principile uitspraak. Met recht als mosterd na de maaltijd, want het werk had in 1933 gereed moeten zijn. Na de genealoog jaren te hebben laten ploeteren, kwam een schrijven, dat ook 19e eeuwse ledenlijsten bestonden. Als klap op de vuurpijl sleepte Stad en Lande de Erfgooierswet van 1912 erbij:
"De Erfgooierswet zegt, dat als vermoeden voor het erfgooiersschap geldt het voorkomen op een der door of vanwege de overheid of de vergadering van Stad en Lande vroeger opgemaakte lijsten".
Eenvoudig gezegd, van iemand die op de oude lijsten stond, behoefde niet bewezen te worden dat deze afstamde van de lijst van 1708. Op aandringen van Van Helsdingen stuurde Stad en Lande daarna de originele lijsten uit 1805, 1836, 1841, 1875, 1876 en 1886. Voor de genealoog was dit een vereenvoudiging. Bij de van vader op zoon scharende (agrarische) families waren oude schaarlijsten (recht om vee te weiden) automatisch de erkenning van het erfgooiersschap. Op hun stambomen verwees de genealoog nu naar vroegere schaar- of ledenlijsten. Het aantal scharende leden bleef vrij stabiel. De toename van de niet-scharende (niet-agrarirs) was bij bepaalde gebeurtenissen explosief. Vooral toen ten behoeve van het gestichte Goois Natuurreservaat het heidebezit van de erfgooiers in 1933 werd verkocht. Er dienden zich toen families aan die op geen enkele lijst na 1708 gestaan hadden. Deze zogenaamde slapende leden namen zelf een genealoog in de arm om als erfgooier erkend en toegelaten te worden. Vooral in Hilversum, waar in de 18e eeuw de doopboeken verbrand waren, gaf dit veel problemen. Ook elders werden veel pogingen tevergeefs gedaan. Het uiteindelijke resultaat was dat het aantal van 2122 leden in 1930 steeg tot 3562 in 1933. Het was ook de moeite waard, want na de verkoop aan het Goois Natuurreservaat ontvingen alle erfgooiers een uitkering van 566 gulden en vier cent. In de crisistijd van die jaren was dit een zeer aanzienlijk bedrag. Diep triest was echter dat de Gooise gemeenten, op Laren na, tijdelijk de steun aan werkloze erfgooiers verlaagden. Een gedeelte van het Natuurreservaat is dus op hen verhaald.
Na 1933 nam de belangstelling van de niet-scharenden voor Stad en Lande af. In de jaren zeventig nam dit weer toe bij de totale opheffing, waarbij per niet-scharend lid f 5244.- werd uitbetaald (5).

Voltooid verleden tijd

De kosten en het onderzoek werden door het Genealogisch-Heraldisch Bureau bepaald op f 5.- per dag (exclusief reiskosten). De gemeente Huizen was als eerste aan de beurt. De ledenlijst van Blaricum vroeg de genealoog in november op. Op 4 december verzuchtte hij: "Het werk is veel tijdrovender dan wellicht oppervlakkig geoordeeld is". Eind januari 1932 was hij, op vijf geslachten na, gereed met Naarden. De ontbrekende geslachten stamden uit Blaricum en Hilversum. Om tijd te sparen en geen dubbel werk te doen, verzocht hij eerst andere gemeenten af te werken. Hij schreef bovendien: "Ik ben sinds 18 December (1931) met het onderzoek der lijst Naarden bezig geweest en heb daaraan 36 dagen gewerkt".
Augustus 1933 vermeldde het bureau in een recapitulatie de stand van de werkzaamheden. Huizen en Naarden waren gereed, aan de overige gemeenten werd nog gewerkt. Ondanks dat waren er al 330 genealogien opgesteld. Toch ontbraken nog 211 genealogien, maar dat hield verband met de 19e eeuwse ledenlijsten. Er werd een vinnige discussie tussen Van Helsdingen en Stad en Lande over gevoerd. De genealoog wilde ook deze lijsten, tegen de zin van Stad en Lande, kritisch onderzoeken. Eind oktober 1934 werd dit geschil voorgelegd aan de waarnemend Rijksarchivaris van Noord-Holland. Deze koos de zijde van de genealoog. Het aantal onderzochte afstammingen was groter dan het uiteindelijke aantal erfgooiersfamilies. Veel van de nieuw aangemelde leden waren na onderzoek te licht bevonden en afgewezen.
De definitieve uitvoering van de stambomen was per familie verschillend. Uitgebreide genealogien beginnen omstreeks 1700 en bestaan uit 5 a 6 generaties. Anderen beginnen later, maar verwijzen vaak naar een stamvader uit een andere gemeente. Achter sommige 19e eeuwers staat het jaartal van een schaarlijst uit die tijd. De in de jaren dertig levende laatste generatie is meestal aangegeven met n of meer lidmaatschapnummers van de gemeente van inwoning. Deze nummers zijn van de erfgooierslijst uit 1930. Om een indruk te geven over de verdeling van het aantal leden per gemeente, volgt hier een overzicht.

Gooise Aantal gerechtigde Aantal verschil- Aantal stam- gemeente personen lende namen bomen
___________________________________________________________________________
1708 1930 1965 1930 1965 15.05 en 15.06
___________________________________________________________________________
Blaricum 104 165 307 31 44 63
Bussum 40 299 661 58 76 92
Hilversum 384 597 1258 84 98 154
Huizen 238 575 1604 30 57 72
Laren 160 401 684 48 59 94
Naarden 111 85 207 26 54 31
buiten Gooi 51 0 0 0 0 0
Totaal 1088 2122 4721
__________________________________________________________________________

Wie nu nog munt wil slaan uit zijn eventuele erfgooiersafstamming is te laat. Zelfs ten onrechte afgewezen aanspraken zijn vervallen. Het erfrecht van de erfgooiers behoort tot de voltooid verleden tijd.

NOTEN:
1) De Omroeper, Historisch tijdschrift voor Naarden, nr. 4, 6e jrg., okt. 1993
2) E. Luden - Het Gooi en de erfgooiers. De Kroon. Hilversum 1931
3) Stad en Lande archief, doos 417
4) ARA Den Haag, archief Grafelijksrekenkamer inv. nr. 755 bis omslag 3.
5) De Gooii en Eemlander, 7 maart 1985.


AFBEELDINGEN:
Blz. 15: Foto van een ambtenaar, die met een loep het teruggevonden doopboek van Hilversum bekijkt.
Onderschrift: "een der ambtenaren van het Rijksarchief te Haarlem". 11 Januari 1934

Blz. 19: Tekening van Jo Spier, met drie boertjes op weg naar Naarden. Onderschrift: "Op weg naar de twee millioen".



STAMBOMEN.doc

afgeleid van : VHTE9402.ERF TUSSEN VECHT EN EEM. 12e JRG. NR. 1, FEBRUARI 1994