10/04/03

Overheid

Autoriteiten tegen erfgooiers

De erfgooiers hadden niet veel last ondervonden van de Abdis van Elten tijdens haar bewind en ook niet van de Hollandse graven. De maatschappij veranderde sterk in de Gouden Eeuw. De nieuwe machthebbers zorgden voor veel problemen en als reactie daarop kwamen de erfgooiers in verzet. Het begon met het, naar de mening van de erfgooiers, onteigenen van een flink stuk van het Gooi. De ‘overheid’ van die tijd stootte op fel verzet tegen de stichting van ‘s Graveland. De Drost van Gooiland, P.C. Hooft, liet de erfgooiers in de steek, nadat hij ook zijn oog had laten vallen op een kavel in de ontginning. Uiteindelijk werd een afdeling van het Staatse huurleger ingezet om de particuliere belangen van bepaalde regenten te verdedigen. Dat gebeurde notabene tijdens de 80 jarige oorlog. Er ontstond een nieuw Goois dorp. In tegenstelling tot de rest van het Gooi was de kloof tussen arm en rijk groot. De rijken bezaten grote landgoederen, die alleen zomers bewoond werden. De armen woonden op een smalle strook, ingeklemd tussen de weg en een vaart.

Ook de rest van het Gooi werd bedreigd door de nieuwe rijken. De reder van de walvisserij, Tijmen Hinloopen, kocht het landgoed Oud Bussem. Zijn zonen hadden zich reeds straffeloos vergrepen aan erfgooiers. Een kleinzoon van Tijmen, Francois Hinloopen, begon een proces tegen de erfgooiers. Door zijn goede contacten met Amsterdamse regenten lukte het hem dwang uit te oefenen. Hij wist het bestuur van Domeinen er toe te brengen de Staten voor zijn karretje te spannen. Die bevalen dan ook dat Stad en Lande een kaart van Gooiland moest maken met de aanduiding van de gemene gronden. Tevens moest er een lijst worden opgemaakt met alle gerechtigden. De kaart kwam in 1709 gereed, de lijst in 1708. Op de lijst stonden 1088 namen van gerechtigden, waarvan 624 niet-scharenden.

De erfgooiers werden ongeveer een eeuw met rust gelaten. Onder het bewind van koning Lodewijk Napoleon in 1809, mislukte de poging om de erfgooiers-gronden te verdelen. Napoleon lijfde Nederland in bij Frankrijk. De erfgooiers waren daarvan niet onder de indruk . In 1811 togen zij naar de Grote Kerk van Naarden om zich eensgezind te verzetten tegen delingen. De verdeling kwam er uiteindelijk onder koning Willem I. Door zijn halsstarrige houding in de Belgische kwestie was de staatsschuld hoog opgelopen. Willem I zocht dus naar mogelijkheden om de schatkist weer te vullen. Zonder raadpleging van de erfgooiers werden delingen uitgevoerd in 1836 en 1846. Domeinen verkocht een deel van de ‘gemene gronden’ en in ruil verkregen de gerechtigden het resterende deel in volle eigendom. Voor de erfgooiers betekende het echter, dat de oppervlakte waar zij ooit het vruchtgebruik hadden werd verkleind. Het eigendomsrecht was in feite een zoethoudertje.
Vanaf die tijd ging het bergafwaarts met het bestuur van Stad en Lande. De bestuursleden bestonden al snel uit burgemeesters, die alleen de belangen van de vroege projectontwikkelaars dienden. Stukken heide, gemeenschappelijk eigendom, werden verkocht buiten de eigenaren om. De burgemeester van Huizen en Bussum, Langerhuizen, behoorde zelf tot de projectontwikkelaars. Rond zijn landgoed Crailo wist hij door ruiling erfgooiersgrond te bemachtigen. Hier tegen werd actie gevoerd en jarenlange rechtszaken volgden. De opbrengst van de verkoop van zand langs de spoorlijn Hilversum - Bussum, verdween in de gemeentekas van Hilversum.

Het eigengereide bestuur van Stad en Lande had ook de jacht verpacht. De beroepsjager Harmen Vos schoot, einde 19e eeuw, een haas op het gemeenschappelijk domein. Gevolg een rechtszaak, waarbij Harmen terecht aanvoerde dat hij op ‘eigen terrein’ een haas had geschoten. De onlustgevoelens onder de erfgooiers leidden daarop tot actie en verzet. Er ontstond een oppositie tegen het Stad en Lande bestuur. Floris Vos, de eigenaar van het landgoed Oud Bussem, nam de leiding op zich. Hij richtte een nieuwe partij en nieuw bestuur op onder de naam ‘Hoofdbestuur van de Berechtigden tot de gemeene heiden en weiden van Gooiland’.

De burgemeester van Blaricum raakte betrokken bij het boerenprotest. Boerenjongens probeerden in 1903 vee op de Meent te brengen, tegen de zin van de burgemeester. Zoals toen gebruikelijk bij protesten en relletjes, liet de burgemeester soldaten komen. De Laarder Hendrik Smit riep: ‘Ze zullen je op je eigen land niet doodschieten. Dat durven ze niet’ . De burgemeester gaf bevel te vuren en de 22 jarige jongen werd dodelijk getroffen. Deze kwestie haalde de landelijke pers en uiteraard de regering. Na jarenlang touw trekken werd in 1912 de Erfgooierswet ingesteld.
De overheid had het slim bekeken. De wet stelde het belang van de landbouw op de eerste plaats. Het aantal veehouders was een minderheidsgroep binnen de leden van de nieuwe ‘Vereniging Stad en Lande van Gooiland’. Beide groepen kon men dus steeds tegen elkaar uitspelen. Logisch dat de overgrote meerderheid van de erfgooiers ook wel profijt wilde trekken van hun recht. Tijdens de crisisjaren, bij de verkoop van de Gooise heide gingen de meeste dan ook accoord met een fooi. De oude Floris Vos noemde het een bordje linzen. Een meevaller voor de Gooise gemeenten was de korting op de uitkering van de vele werkeloze erfgooiers. De aller armste leden betaalden aldus mee aan het natuurreservaat, terwijl de villa’s langs de hei in waarde stegen.

De toename van de Gooise bevolking, de woningnood en het teruglopend aantal veehouders, betekende het einde van de Vereniging Stad en Lande van Gooiland. Weer was er geen onafhankelijke voorzitter. De burgemeester van Naarden wist handig in te spelen op de situatie. Omstreeks 1970 ging de meerderheid van de erfgooiers accoord met de opheffing van Stad en Lande. De fooi was dit keer veel lager dan tijdens de crisisjaren.