01/15/03

MANOEUVRES RONDOM NAARDEN IN 1885.

Naardense vestingwerken op de schop

Het laatste kwart van de negentiende eeuw bracht grote veran­deringen in het Gooi. De aanleg van de Oosterspoorlijn Amers­foort - Amsterdam en de Gooische Stoomtram ontsloten het Gooi. De autochtone bevolking raakte uit haar isolement en de streek werd opengesteld voor forenzen.

In deze periode werden ook de vestingwerken van Naarden aange­past aan de 'vooruitgang', dat wil zeggen de 'moderne' oorlogvoering. De verbetering was het gevolg van de ontwikkeling van het geschut en granaten in de Frans-Duitse oorlog van 1870. Het Duitse leger met dit nieuwe wapentuig vormde een serieuze bedreiging. De vestingwallen werden verhoogd en men bouwde de bomvrije kazernes Promers, Oud Molen en Oranje. Op de bastions kwamen bomvrije gebouwen, die alfabetisch van een letter werden voorzien. ( Zo werden er enkele op het bastion Turfpoort gebouwd, die bij de Naarders bekend staan als poterne X en IJ.)

Aan de Zuiderzeekust werd het Fort Ronduit aangelegd en rondom Naarden ook vijf kleinere forten. Dezen kregen de namen van respectie­velijk 'Werk no. 1', no. 2, no. 3, no. 4, no. 5. (tegenwoordig rest alleen nog 'Werk 4' in Bussum.) Al het grondwerk aan wallen en forten gebeurde met het 'hand­je'. Schop en kruiwagen waren de enige hulpmiddelen. Ook Jan Wil­lemsz de Gooijer, mijn grootvader, had zich laten aanmonsteren voor de vesting­bouw. Hij was nog vrijgezel en kon nu in zijn ouderlijke boerderij aan de Bussum­mertstraat blijven wonen. Gewoonlijk werkte hij elders als boerenknecht en woonde der­halve ver van huis. Jan stond nu zij aan zij met potige pol­derjon­gens en kon het zware werk nauwelijks aan. Om zijn rug te sparen droeg hij een speciaal hiervoor gemaakt leren kor­set. Of andere broers dit werk ook deden is onbekend. Wel kwam zijn oudste broer Cornelis in de problemen, doordat zijn boerderij in de Kooltjes­buurt moest wijken voor de militaire gebouwen op bastion Oud Molen.

Nadat de werkzaamheden aan de verdedigingswerken waren vol­tooid, besloot de legerleiding het weerstandsvermogen van de verbeterde vesting Naarden te beproeven. In 1885 werden daarom grote manoeuvres rondom Naarden gehouden, waaraan 4000 mili­tairen deelnamen. Het pas enkele jaren oude weekblad 'De Gooi- en Eemlander' schonk aan deze manoeuvres ruime aandacht. In de zaterdaguitgaven van 22, 29 augustus en 5, 12 september werden vele kolommen volgeschreven over de voorbereiding en de uitvoering. Alles wat er gebeurde werd door de Naardense bevolking op de voet gevolgd.

DE VOORBEREIDING  

De militairen werden  gesplitst in een aanvallende en een verdedigende partij. Ter onderscheiding droegen de aanvallers een witte band om hun chaco (hoofddeksel). Een groot gedeelte van hen werd gelegerd in tenten op het terrein van 'het Kamp van Laren'. 1)  Naast de infanterie, bewa­pend met geweren, was ook de veldartillerie aanwezig. Het veldgeschut was, tijdens de voorbereiding eind augustus, vanuit de Vesting Naarden naar de aanval­lers gebracht. Bij het vervoer van oorlogsmaterieel werd gebruik gemaakt van de Gooische Stoomtram en burgervoerlieden. Waarschijnlijk werden de plaatselijke boeren met hun paarden ingescha­keld, zoals later bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. 2)

Een deel van de verdedigers nam stelling in de forten 'Werk no. 1 t/m 5' en in de 'Lunetten' aan de Karnemelksloot. Het overige deel, waaronder de vestingartillerie, bleef in de vesting Naarden achter. De toren van de Grote Kerk werd voorzien van een handbediend optisch seintoestel, zoals in de Napoleontische tijd in gebruik was. In de kazerne Oud Molen werd de genie ondergebracht, bovendien was daar het hoofdkwartier van kolonel R.C. van Onselen. De krant berichtte dat deze commandant aldaar de beschikking had over een telegraafverbinding en dat er zelfs verschillende 'telephoon­lijnen' waren. Perfecte inlichtingen over de ligging van het zenuwcentrum van de verdediging. Hiermee werd ook de Pruisische spionagedienst op een presenteerbladen bediend, want van die kant dreigde het werkelijke gevaar.

Zwaar geschut van de vestingartillerie werd op de hoofdwallen geplaatst. De plaatselijke 'oorlogscorrespondent' berichtte: "Overal steken de kanonnen dreigend hun koppen vooruit, terwijl sommige stalen vuurmonden niet minder kwaadaardig achter de hooge wallen te wachten staan om zoodra de vijand zich vertoont over de borstwering heen de zware projectielen weg te slingeren". Overal waren schildwachten, die bij slecht weer in eenvoudig van stro gebouwde schildwachthuisjes konden schuilen.  Tevens werden van houten balken  onderkomers gebouwd  die met zand werden afgedekt.  Er werd van 's morgens vroeg tot 's avonds laat aan gewerkt. De wallen werden op veel punten verlicht door daar aangebrachte lantaarns. Ook aan de buiten­werken werd gearbeid. Het fort 'Werk 4' op de heide tussen Bussum en Kamphoeve, werd geheel door palissaden omringd. Achter dit fort lag een tentenkamp waar een afdeling artillerie en genie verbleef. De grote loods ter plaatse werd gedeeltelijk ingericht als paardestal. Het andere gedeelte bevatte de allernieuwste vinding op het gebied van de verdediging. Hier was de machinekamer ingericht van het elektrisch 'verlichtingstoe­stel'. Met deze voorloper van de schijnwerper kon het voorterrein worden verlicht. Volgens de correspondent:  "Die nog veel beter dan de maan van dienst kon zijn voor de verdediger, daar het licht naar alle kanten kan worden gedraaid. De vijand kan dat elektrisch licht dan ook hoogst waar­schijnlijk wel naar de maan wenschen. De deskundi­gen beweren nu echter dat zoo'n lamp wel aardig is en ook weleens in den oorlog dienst zal kunnen doen, doch dat men eerst nog een middel moet vinden om haar onkwetsbaar en gedeeltelijk onzichtbaar te maken, daar zij nu den vijand niet alleen de juiste ligging van het fort verraadt, maar ook door een goed gericht schot kan worden vernield".

De voorbereidingen werden zaterdagavond afgesloten. Zondag 30 augustus was een rustdag en maandag was er een grote parade op de hei bij Bussum ter gelegenheid van Prinsjesdag.

DE MANOEUVRES.

De manoeuvres begonnen op dinsdag 1 september en duurden met een onderbre­king op zondag tot en met donderdag 10 september. Dinsdagmiddag om drie uur reden twee 'vijandige' militairen te paard door de linies van de verdedi­gers. Één ruiter was een parlementair met een witte vlag, de ander was een trompetter. Ze reden naar de Vesting en eisden de overgave, die geweigerd werd door de vestingcommandant. De eerste dag richtten de aanvallen zich op de voorwerken, de dag daarna op de Vesting. Natuurlijk trokken deze manoeuvres heel wat toeschouwers. Niet alleen Naarders vergaapten zich, ook van elders kwam men kijken. Zelfs de toren werd door nieuwsgierigen beklommen. Vaak ging men onvoldaan naar huis, omdat men niet altijd wist waar 'slag geleverd werd'. 

Vanaf woensdag­morgen 2 septem­ber schoot men vanaf de vestingwal­len. Ondanks het schieten met los kruit waren de schoten zo hard, dat geadvi­seerd werd de ramen open te zetten. Ook de burgers kregen geen rust, dag en nacht klonk het gedon­der. Natuurlijk hadden de soldaten het moeilij­ker. Het eten was vaak slecht, al waren de rantsoenen wel verhoogd en werd er meer vlees dan normaal verstrekt. De soldij bleef minimaal en bedroeg een dubbeltje per dag. Voor deze fooi waren ze dag en nacht in de weer. 3)  Op rustige nachten stond een kwart van de verdedigers op wacht en een kwart lag gekleed op het stro. De andere helft mocht in onderkleding op het losse  stro slapen.

De aanvallers waren nog slechter af, zij bivakkeerden in de open lucht en deden schijnaanvallen. Bovendien moesten zij schansen opwerpen en loopgra­ven aanleggen. Dit zware werk gebeurde tijdens slagregens. Op ongeveer 1000 pas van 'Werk 4' groeven zij een 400 meter lange loopgraaf met een borstwe­ring er voor. Daarin werden 'granaat­vrije' dekkingen gemaakt en batterijen gebouwd.  Zieken waren er gelukkig niet veel. De hospitaalsol­daten waren echter wel druk in de weer met het oefenen in het leggen van verband en het wegdragen van de namaak 'gewon­den'.

Ondertussen werd er elke avond druk geëxperimenteerd met het 'verlichtings­toestel'. Vele nieuwsgierige burgers kwamen naar dit wonder van de techniek kijken. Voor praktisch iedereen was dit het eerste contact met elektrisch licht. Bussum had gasverlichting tot in de het begin van de twintigste eeuw en Naarden kreeg als eerste Gooise gemeente elektrische verlichting in 1899.

Na afloop van de manoeuvres was er een grote parade met muziek. Deze vond plaats op het gedeelte van de Bussummerheide waar anders wedrennen werden gehouden. Dank zij het mooie weer trok dit 'grootsche' schouwspel veel bekijks. De 'oorlogscor­res­pondent' eindigde zijn verslag met: "Ieder keerde voldaan huiswaarts, de talrijke toeschouwers te voet en in rijtuigen even goed als de militairen, die blijde waren naar huis terug te mogen keeren, te eer daar het weder in de laatste dagen hoogst ongunstig werd".

               _____________________________

1) Thans asielzoekerscentrum Crailo.  

2) In 1914 bracht mijn vader, Herman de Gooijer, met zijn vaders paard kanonnen vanuit Naarden naar Utrecht.

3) Tot omstreeks 1900 vervulden rijkeluiszoontjes niet hun militaire            dienstplicht, een vroeg soort weiger-yups. Zij lieten zich vervangen         door een remplaçant.  

               ____________________________

Manoeuvres rondom Naarden in 1885

De Omroeper   Okt. 1999

-