01/15/03

In een nat grasveld kunnen in het voorjaar bruine plekken ont­staan, waarop veel vogels neerstrijken. Met hun snavels spit­ten ze deze plekken om. Vooral in laaggelegen grasland kwam dit vroeger veel voor, zoals in het Gooise buitendijkse ge­bied. Het was een ramp voor de veehouders, die toch al weiland te kort kwamen. Eeuwenlang wist men geen raad met wat men een 'wormenplaag' noemde. Pas in de 20e eeuw ging men de 'wormen' met gif bestrijden, ook probeerde men een biologische manier.

KWATWORMEN IN DE OOSTER­MEENT

Waterschap de Gooische Zomerkade

Aan de kuststrook ten oosten van de Huizer haven lagen tot het laatste kwart van de 20e eeuw de Maatlanden en een gedeelte van de Oostermeent. Tot het gereedkomen van de Af­sluitdijk waren deze laaggelegen graslanden alleen tegen de Zuiderzee beschermd door een zomerdijk. Ze vormden het Water­schap de Gooische Zomerkade. In de winter werd dit gebied door de zee over­stroomd, waardoor een kleilaagje werd afgezet. Door deze natuur­lijke bemesting was de grond zeer vruchtbaar. Wel bleef in het voorjaar het land lang drassig, zodat het pas midden juni geschikt was voor agrarisch gebruik. De Maatlanden dien­den hoofdza­kelijk als hooi­land. Alleen einde augustus (na de hooibouw) werd het openge­steld als 'nawe­ide' voor het vee.  De melk van dit vee kreeg echter een uien­smaak, tot ontevre­den­heid van de consumenten. Op de strook achter de zomerdijk, waar vooral zand werd afgezet, groeide namelijk kraailook (een ver familie­lid van de ui).

De waterhuishouding bleef ook in de zomer een probleem. In de zomerdijk waren op verschillende plaatsen sluiskleppen aange­bracht waarop de sloten konden afwateren. De werking was afhankelijk van het getij van de Zuiderzee. Bij eb drukte het water in de sloot de klep open en bij vloed sloot de zee deze weer. Het systeem van deze primitieve sluisjes bleef ook de eerste jaren na het ontstaan van het IJsselmeer in gebruik. De waterafvoer werkte echter hoofdzake­lijk bij aflan­dige wind.

Het onderhoud van de kade van de Maatlan­den was in handen van kademees­ters. Voor de meentka­de en de Meent zorgde het be­stuur van de erfgooiersgemeenschap.

Het lage deel van de Oostermeent lag aan de kust, het hoge deel achter de Maat­landen. Deze meent waterde gedeelte­lijk af op de Gooiers­gracht, maar ook op het beekje de Viersloot. Op oude kaarten is dit watertje nog herkenbaar, in latere jaren is het geka­nali­seerd. De slechte ontwatering veroorzaakte regelma­tig een 'wormenplaag'.  

De kwatwormenplaag

Eind 17e, begin 18e eeuw leefde in Huizen Lambert Rijcksz Lustigh. Deze man beschreef veel gebeurtenissen in het Gooi. Zijn geschriften zijn bewaard gebleven. In één van zijn ge­schrif­ten staat:

"Anno 1721 doen was alhier in 't voorjaar op onse weijde ge­meente, en voornaam in de Blaricummerweijde de veltwormen soo sterck en magtigh veele, dat sij bijna al graswortelen in de grond opaten, waardoor de voorz. meent met weijnigh gras schuetkens is. Ja, op de maatlanden het selve verderf".

Dat deze 'wormenplaag' geen fabeltje was bewijst het volgende bericht uit de Gooi en Eemlander van 10 Mei 1902:

"Weinige weken terug voorspelde elkeen, dat de Meent deze zomer beter zou wezen, dan zij in jaren geweest was. Bij het guurder worden en blijven van het weder, verflauwt de hoop echter al spoedig, en nu morgen het vee der Erfgooiers op het punt staat bezit te nemen van de uitgestrekte weide, nu blijkt het, dat deze slechter is dan ooit. Gehele stukken zijn, totaal kaal, doch niet het weder is hiervan de hoofdschuldige, maar een in deze streken weinig voorkomende worm, welk diertje de wortels van het gras afknaagt. Hetzelfde schadelijke beest­je toonde zich ook een jaar of acht geleden, met hetzelfde gevolg. Gelukkig (?) kwam toen de zee en er bleef geen enkel meer over. Toch in deze tijd van het jaar is dit geneesmiddel al weinig beter dan de kwaal"  

Uit dit krantenartikel blijkt dat na 170 jaar nog geen remedie was gevonden tegen deze plaag. Blijkbaar wist men ook niet dat 'het schadelijke beestje' een insek­tenlarve was. In Van Dale uit 1872 staat wel kwatworm en emelt, maar de enige ver­klaring is ' één der volksna­men van den engerling'. 

De bestrijding der emelten

Vóór de invoering van de Erfgooierswet in 1912 werden de meen­ten slecht be­heerd. Maatregelen om de 'wormenplaag' te be­strijden werden niet genomen. Bij de Erfgooierswet werd de Vereni­ging Stad en Lande van Gooiland opge­richt. Deze beheerde de meen­ten van de scharende erfgooiers. Het bestuur deed er alles aan om de kwaliteit van de weidegronden van deze veehou­ders te verbe­teren. Voorzitter E. Luden zocht voor de meent­verbe­tering contact met de Land­bouw­hogeschool. Ter bestrijding van de larven werd de Planten­ziekten­kundige Dienst van Wage­ningen ingeschakeld. De corresponden­tie hierover is bewaard gebleven. Allereerst werd een brochure gestuurd met de titel De bestrijding der emelten.  Daarin stond onder andere:

"De emelten, dat zijn pootlooze, grauwgeel gekleurde larven van de lang­poot­muggen, behooren tot de ernstigste beschadigers van ontginningsweiden." en verder   "De emelten leven nooit langer dan één jaar in den grond. Verreweg de talrijkste soort is Tipula Paludosa mgn,  waarvan de muggen in Augustus - September uitvliegen ".                

Vooral de heer P.J. Schenk, Technisch Ambtenaar 1e klasse van de hoge­school, heeft veel brie­ven over de emeltenplaag ge­schreven. In mei 1923 vraagt hij of de terreinen van 'Stad en Lande' door emelten geteisterd worden. Uit het antwoord blijkt dat het niet het geval is. In 1924 en 1925 is het echter mis en volgen opgaven van bestrij­dingsmiddelen. Als middel wordt opgegeven 1 kg Parijsch Groen vermengd met 25 kg zemelen per hectare. Uit een onderzoek in het laborato­rium Koningh en Mooy blijkt dat het Parijsch Groen voor 55,4 % uit arsenicum best­aat. Mogelijk schrikt men hiervan, want het handmatig ver­spreiden levert ook gevaren op. Men gaat opzoek naar een natuurlijke bestrijding. 

De spreeuw 

Begin maart 1925 stuurt P.J Schenk, de volgende brief naar Stad en Lande: "De laatste vorstperiode heeft het gras in zijn geheel bruin gekleurd, zoodat het vaststellen van de grootte en beschadigde plekken en de omvang van de beschadiging moei­lijk­heden ople­verde. Vast staat echter, dat op vele plaatsen zeer veel emelten in de grond voorkomen, hetgeen aan de vale kleur van het gras reeds goed is te zien. Ook de vogels hebben dit feit geconstateerd en bij name op de Oostermeent waren duizen­den Spreeuwen aan 't zoeken naar emelten. Overal vindt men gaatjes in de grond gestoken. Toch zijn nog vele emelten aanwezig ". 

Aansluitend aan deze brief stuurt hij een gedruk­te brochure De Spreeuw.  Hierin wordt het nut van de spreeuw voor de landbouw beschreven. Aan het hoofdstuk "Waarom ver­dient de spreeuw een betere verzorging?" is het volgende ontleend:

 "Er zijn drie redenen, die den Plantenziektenkundigen Dienst hebben doen besluiten een bijzondere zorg te gaan besteden aan den Spreeuw.   

In de eerste plaats is de vraag naar bescherming van weiden en pas in cultuur gebrachte gronden tegen de vreterij van aller­lei insectenlarven, emelten, junikeverlarven en Aphodius­larven urgent.

In de tweede plaats is ons gebleken, dat het thans gebruike­lijke nest­kastje niet aan de verlangens van de Spreeuw vol­doet. Hier en daar betrekt hij het wel, maar lang niet in die mate als dat bijvoorbeeld vroeger bij de proeven te Kootwijk.

In het buitenland, met name in het Köningsmoor, aan de spoor­lijn Bremen-Hamburg zijn onder leiding van Prof. Weber de Spreeuwen in groote kolonies tot broeden gebracht. En dat nog wel in nestkasten, die in groepen van 30 a 36 stuks (per 10 ha) bijeen aan houten stellages zijn geslagen. (een tekening van een dergelijke stellage staat achter in de brochure) Deze stellages staan op afstanden van ongeveer 500 m onbeschut in het open veld. Ze worden voor verreweg het grootste deel bewoond".

Stellages op de Oostermeent

Stad en Lande nam het idee uit Köningsmoor over en plaatste vier gelijksoorti­ge stellages op de Oostermeent. Ze bestonden ieder uit drie staande ruwe boomstammen met diagonale stammen als versterking. Boven, op 3,40 m hoogte, stonden 34 nestkast­jes. P.J. Schenk stuurde in mei 1926 hiervan een foto. Jaren­lang bleef hij contact houden over dit project, vooral met de hoofdop­zichter Herman Hz. de Gooijer. Deze moest hem de resul­taten melden, zoals in juni 1927. Het uitvoerige rapport bevatte een tabel met de inhoud van elk kastje. Een samenvat­ting van dit onderzoek:

Stellage     Eieren      Jongen        Nesten    Niets 

A             ---         25            24         5

B             19          ---           18        10

C              6          10            18        14

D             ---          7             3        29

------------------------------------------------------

Totaal        25           42           63        58        

Verdere rapporten ontbreken.  Naast de emeltenbestrijding door de spreeu­wen, werd ook nog steeds Parijsch Groen toegepast. Het was nota bene schadelijk voor de vogels, maar nergens werd vermeld of er sprake was van dode spreeuwen. P.J. Schenk bleef het project in de gaten houden en stuurde hierover regelmatig brieven.

Juni 1935: "Er werden opmer­kelijk veel dotten doode emelten bijeen gevon­den, die waarschijnlijk door vogels waren uitge­spugt".

December 1936 : " de stellages op de Oostermeent in verval­len toestand zijn geraakt en eerlang vernieuwing eischen."       Januari 1937 : "Gelieve prijsopgave 102 nestkasten". "Bij 100 stuks 85 cent per stuk voor spreeuwen".    

Stad en Lande antwoordt februari 1937:

"Er wordt geen gebruik gemaakt van aanbieding nestkastjes"

De emeltenplaag verminderde na de ruilverkaveling van 1937, waardoor een betere afwatering mogelijk werd. Hierna vervielen de stellages, het laatst zijn ze gezien omstreeks 1940. Wel zijn er nog afbeeldingen van in enkele boeken. 

Vreemd genoeg wordt in de corres­ponden­tie nooit gerept van de meeu­wen op de Oostermeent. Als er een zwerm opdook, zeiden de Blaricumse boeren geksche­rend: "De burgemeester van Marken heeft weer zijn duiven losgelaten". Misschien toonden deze zeemeeuwen geen belanstelling voor de larven. In de weilanden aan de Googweg te Muiderberg maakten de meeuwen wel jacht op de emelten.

                                        _______________________

Bronnen:

Archief 'Stad en Lande' Meenten Doos 364 Ziekte in gras­gewas.

Gooi en Eemlander 10 mei 1902

Gooijer, F.J.J. de. 1996 De Gooise Zomerkade en de Maatlanden. Tussen Vecht en Eem jrg. 14 (4), 204/208.

Jonkers, D.A.; Kole, R.A. & Taapken (red.) 1987. Vogels tussen Vecht en Eem. Vogelwerkgroep Het Gooi en omstreken, Hilversum. 331-333. 

Kroniek Lambert Rijcksz Lus­tigh (1654-1727). Rijks Archief Haarlem 279. inv. nr. 1527 A

Plantenziektekundige Dienst Wageningen. 1925.  De Spreeuw. Verslag en Mededelingen van de Plantenziektekundige Diemnst, Wageningen No. 38.

Polak, H. Tusschen Vecht, Eem en Zee. N.V. Dagblad De Gooi en Eemlan­der, Hilversum 1935

Rapport betreffende de ruilverkaveling van gronden ge­naamd "de Buitendijken" gelegen in de gemeenten Naar­den en Muiden.  (25.08.1937)

                            ___________________________

Afbeeldingen :

Tekening van Stellage van Toon de Jong (uit boek H. Polak) met onderschrift:  Huizen: Vogelbroedplaatsen op de Gooische Oostermeent. [Deze tekening geniet de voorkeur. Deze is scherp en duide­lijk, ook bij een verkleining.]

Foto: Stellage op de Oostermeent gemaakt in 1926 door P.J. Schenk. (In Stad en Lande Archief)

Foto: Stellage met boven de nestkasten een man. Boek van de Vogelwerkgroep.

Lijst met opgave van de inhoud van de nestkasten. (Stad en Lande Archief)

Kaartje van de Oostermeent en de Maatlanden. Gebruik maken van 'Krijgsspelkaart van Amersfoort en omgeving 1910-1913 blad 8 en 9. Schaal 1 : 10.000. Uitgave Stichting Vijverberg Naarden.  Hierop staat de loop van de Viersloot juist aangegeven.

Onderschrift: De Oostermeent was gemeenschappelijk eigendom van de erfgooi­ers. De Maatlanden bestonden uit honderden percelen met ver­schillende eigenaren.

                                      _________________________

Kwatwormen in de Oostermeent

Vrienden van ‘t Gooi

-