01/15/03

HUYSMERKEN

Inleiding

Huismerken, ook wel hofmerken genoemd, zijn eenvoudige op voorwerpen aangebrachte tekens, die een eigendom aangeven. Oorspronkelijk en ook nog tegenwoordig worden zij, vooral door boeren, als eigendomsmerk gebruikt op vaatwerk, huisraad, werktuigen, kerkstoelen en zelfs op vee. De zin en het gebruik van deze tekens zijn zo eenvoudig dat de oorsprong ervan waarschijnlijk tot het begin van de menselijke cultuur terug­gaat. Het merk ontstond in een tijd die arm aan schrift of misschien wel helemaal zonder schrift was. Het merk kon overal in plaats van de naam gezet worden en deed ook dienst als handtekening. Het huismerk bestaat meestal uit een aantal rechte lijnen die in het hout gekerfd konden worden.

Huismerken in Blaricum en Naarden

In de 17e en 18e eeuwse Blaricumse akten, afkomstig uit het oudrechtelijk archief, komen huismerken voor. Ze dienden daar als handtekening van personen, die niet konden schrijven. (mogelijk wel lezen) De opsteller van de akte vermeldde bij het huismerk soms de bijbehorende naam. Dan schreef hij er­voor: "Dit merk is gestelt bij ...." Mede-ondertekenaars schre­ven daarbij hun eenvoudige tot zeer fraaie handtekening. Ook leden van  het dorpsbestuur, zoals schepenen en buurmees­ters, ondertekenden met een huismerk. Wanneer de toelichting ontbreekt, is de bijbehorende persoonsnaam te vinden in de akte zelf.

Sommige merken bestaan uit een paar rechte lijnen en zijn erg algemeen. Deze komen ook in andere gemeenten voor, bijvoor­beeld:   III       

                                                                      I

- Blaricum: 1679/1680                   Lambert Elbertsz

- Leiden  : 1679.06.13                  Cornelis Jansz

- Naarden : Grafsteen Grote kerk   Geerart Tonis

In de Grote- of Stint Vituskerk te Naarden treffen we huismer­ken aan op grafstenen en plafondschilderingen. De meest uit­eenlopende vormen komen daar voor, van eenvoudig tot ingewik­keld.

Dat de interpretatie van huismerken een moeilijke zaak is, blijkt uit het volgende. Bij de opgraving van het Slot Ruys­dael in Blaricum werd een stuk hout gevonden met daarop een merk. Samen met andere vondsten werd dit stuk hout in septem­ber 1977 tentoongesteld in het Vestingmuseum te Naarden. Het betreffende stuk hout met een ingesneden  merk ter grootte van 7,5 cm  (zie afb. 1)  lag in een vitrine met als onder­schrift "Huysmerk Ruysdael". In de Gooi- en Eemlander van 24 september stond in een arti­kel over de opgravingen en de tentoonstelling het volgende: "In een grote vitrine zijn opmerkelijke vondsten samengebracht. Het HUISMERK van Ruysdael is bovengekomen ..."

Of het betreffende huismerk werkelijk van Ruysdael was, is niet duidelijk. In 1986 verscheen namelijk een verslag van de opgraving van het Huis Ruysdael geschreven door S. Pos. Het stuk hout met het merk bleek afkomstig van de bodemplank van een opgegraven eikenhouten ton. Op pagina 18 van dit verslag staat: "Bij nader onderzoek bleek de middelste bodemplank van 57 x 17 cm voorzien te zijn van een ingesneden merkteken. De herkomst van dit merk is niet duidelijk. Het zal waarschijn­lijk te maken hebben met een wijnroeiersmerk, firma- en/of kuipermerk".

Het huismerk (afb. 1) schijnt niet voor te komen in Blaricumse akten of in akten over het Slot Ruysdael. Op andere plaatsen komen wel enigszins vergelijkbare huismerken voor:

- op grafstenen in de Grote kerk te Naarden. (afb. 2)

- muuranker in de vorm van het huismerk van Adriaan van Rottum   uit Antwerpen anno 1610. (afb. 3) (Stachouwer, een van de eigenaren van Ruysdael was Vrijheer van Schiermonnikoog.   Was er verband tussen het eiland Rottum en Schiermonnikoog ?   )

Enkele huismerken van Blaricummers aangetroffen in het Rijks­archief Noord-Holland te Haarlem:

huismerk       naam en toelichting                 Datum               Inv. Nr.

                   Lambert Elbertsz (schepen)       1679.12.11          3249

                   Lambert Elbertsz (schepen)      1680.01.31          3249 f. 14

                   Dit merck is gestelt bij      

    E            Tijmen Jansz, buijrmeester       1680.06.29          3237

    Y            Dit merck is gestelt bij

                   Cornelis Swaning                     1680.06.29          3237

    Y           Dit merck is gestelt bij

                 Claes Pietersz Eylander              1680.06.29         3237

                   Dit merck is gestelt bij

                   Claes  Dirk Lubbertsz                1680.06.29         3237

    I             Dit merck is gestelt bij

                   Jan Gerrit Loogen                     1698.10.17         3238

   )-(         Brant Pietersz, schepen             1686.04.16         3250 f 56

                  Brant Pietersz, schepen            1686.04.29         3250 f 61

                 Dit merck is gestelt bij

                 Brant Pietersz (schepen)           1706.01.15           3267

                 Brant Pietersz (schep./molenaar) 1706.01.19         3267

         ( De molenaar Brant Pieters gebruikte als merk  een nabootsing van een                         zogenaamd molenijzer, dat werd aangebracht midden in een molensteen)       

    M          Meijndert Tijmensz                   1717.05.07          3267

    O         Dit merck is gestelt bij

    +        Teeuwis Fransz                          1720.12.09          3254 f 85

   iE        Deze letters zijn gestelt bij

               Jan Ebbe (schepen)                    1729.04.25          3255 f 117

   iE       Dit merk is gestelt bij

             Jan Ebbe                                              1734.04.10          3268 f 28

Notarieel archief Naarden, Testament opgemaakt door Notaris Hendrik Thierens:

             Steffen Everts                              1727                  3737 f 75

             (meerderjarig jonkman)

              Jannetje Hendriks (met haar                    1727                  3737 f 75

             moeder Lambertje Lamberts

                   wed. van Hendrik Puyk)

Gaarderregister, Stukken omtrent de verpachting van de tienden op de Bouwvenen achter Blaricum. (Elfde schoof)

Aanmaningen tot betaling van tienden van sluyers:

    Y        Ebbe Jan                                        1626                  278

                   ......  Jansz, schout van Blaricum    1626                  278

                      _________________________

LITERATUUR:

1. VOLKSKUNST DER LAGE LANDEN 1. -  Dr. T.J.W. de Haan - Elsevier Amster-       dam/Brussel. blz. 22 en 23 - afb. 21: Huismerken in de Grote Kerk van        Monnikendam.  [Opb. Bibl. Bussum 906 Volk 1]

2. Rietstaps. HANDBOEK DER HERALDIEK.- C. Palma - uitg. LEIDEN E.J. Brill       1987. Huismerken: blz. 2, 25, 26, 78, 89, 205 e.v. ( Kopie van blz. 205,     206, 207, 208, met afb. op blz. 207) [Opb. Bibl. Bussum.]

3. Nederlandse volkskunst. - samenstel. o.l.v. Anno Teenstra, met medew.  van 5 pers. - ingel. door Prof. Dr. J. de Vries - uitg. Mij Elsevier  Amsterdam 1941 - (256 blz. 218 afb.- huismerken blz. 18, 19, 20, 21, 22,     65) [Opb. Bibl. Bussum 911.1 Teen]

4. HERALDIEK IN KUNSTHISTORISCHEN EN AESTHETISCHEN ZIN. - J.C.P.W.A.            Steenkamp, Kol. der Art. b.d. - uitg. Allert de Lange -Amsterdam 1948 -      (162 blz. 74 afb.- Huismerken: blz. 33, 34 109, 110, 116, 117, 119, 120)

   [Opb. Bibl. Bussum 902.4 Stee h]

5. RUNEN. R.I. Page - uitg. FIBULA SCHRIFTREEKS 1989 [Opb. Bibl.902.3 Page]           

6. Tekeningen van huismerken, die op de grafzerken  van de Grote Kerk te Naarden         staan.  Tientallen  van deze merken zijn nagetekend en ook de ligging van de                grafzerken zijn op tekening vastgelegd.  (Kopie van deze tekeningen in mijn bezit)

                   __________________________               

Afbeeldingen:

1) Huysmerk  gevonden bij de opgraving van het Slot Ruysdael.

2) Tekeningen  van de zerken van de Grote Kerk te Naarden.

HUYSMERKEN     

HIST. KRING BLARICUM  (DEELgenoot)  OKT. 1990   NR. 12

-