11/29/02

DE CRIMINELE ROL VAN NAARDEN
IN DE 18E EEUW

Voor 1795 was het gewest Holland verdeeld in baljuwschappen. Het Gooi was zo'n baljuwschap en in dit district oefende de baljuw vanuit het Muiderslot de hogere rechtsmacht of jurisdictie uit. Het Gooi was weer onderverdeeld in schoutsambten waar de plaatselijke schout de lagere rechtsmacht had. Ieder Goois dorp, uitgezonderd Bussum, had een eigen schout. Bijvoorbeeld in Blaricum bekleedde de familie Duurkant van vader op zoon meer dan een eeuw lang deze functie. De lagere jurisdictie van onder andere de dorpsschouten bestond uit het vonnissen van burgerlijke zaken en strafbare feiten die met een lage boete konden worden afgedaan.
Naarden had in principe twee schouten, namelijk een civiele of burgerlijke en een criminele schout. Aangezien Naarden een klein inwonertal had, werden beide functies vaak door een en dezelfde persoon vervuld. Bovendien had in de 18e eeuw de baljuw deze criminele schout aangesteld als zijn plaatsvervanger met de titel Stedehouder van Gooiland. In zijn functie als stedehouder kon hij ook de hogere jurisdictie in het Gooi uitoefenen. Dit hield in dat voor de schepenbank van Naarden ook vonnissen konden worden geveld in gevallen als moord, brandstichting, roof, verkrachting enz. Dergelijke zware misdaden konden gepleegd zijn in Naarden, maar ook in de omliggende Gooise dorpen. De verhoren werden opgetekend in het zogenaamde Examenboek, de strafeisen en vonnissen in de Criminele Rol. Aan ieder vonnis ging een strafeis vooraf, de eiser was de Schout en Stedehouder van Naarden. Het vonnis werd geveld door de schepenen en dat viel in het algemeen lichter uit dan de vaak zware eis. In de 18e eeuw waren er verschillende Stedehouders. De lange aanhef in de akten van JJn van deze 'eisers' luidde vaak:

De Heer Gerardus Gansneb genaamt Tengnagel Schout dezer Stede en Stedehouder van Goijland uyter name van wegen de Wel Edeler Heere Mr. Pieter Anthony de Huybert heere van Cruyninge Rilland, Mr. Drost van Muyden, balliuw van Goyland, hoofdofficier van Weesp, Weespercarspel, Hoogbijlemer
Eijsser in Cas ter eenre op en jegens
gedaagde ...........

Vervolgens werd het misdrijf aan de hand van de verhoren uit het Examenboek uitvoerig beschreven. Aan het einde volgde dan de straf die de stedehouder eiste. Vooral sommige eisen van Gansneb waren ronduit sadistisch, zoals bij een Laarder meisje van 14 jaar. Zij had brand gesticht in twee stroschelften bij haar ouderlijk huis. De eis was: "sal werden gebragt ter plaatse daar men alhier gewoon is publique Criminele justitie te doen, en aldaar door de scherpregter gebragt te werden aan een paal daartoe opgerigt, vervolgens een weijnig gewurgt en alsdan brande stroo in haar aangesigt geblakert te werden totdat er de dood opvolgt, en dat het dode lighaam vervolgens sal werden geset op een rad buijten deeze plaatse op den galgenberg"
Gelukkig oordeelden de schepenen milder en werd het meisje, na met roeden gegeeseld te zijn, verbannen uit de Lande van Holland en Westvriesland. Dit hield in dat het meisje eventueel in de buurt van Laren in Eemnes of Baarn kon gaan wonen, want de verbanning gold niet voor het gewest Utrecht.
Voor en tijdens de berechting werd de beklaagde in een cel onder het stadhuis op water en brood gezet. Deze straf kon varieren van 24 uur tot 3 weken op eigen kosten. Lange gevangenschap als straf kende men niet in het Gooi, wel kon men naar het Tuchthuis in Amsterdam worden overgebracht.
Na de berechting werd de veroordeelde meestal naar het schavot gebracht waar de openbare terechtstelling werd uitgevoerd. Dit vond meestal plaats tegen de linker-zijgevel van het stadhuis. Op de hoek van deze gevel bevindt zich daar JJn raam met een ronde bovenlijst, dat afwijkt van de overige ramen. Hier hing men de schandkooi op. In deze kooi of op het schavot kon men te pronk worden gezet. Ook geselen was een bijkomende straf en het gebeurde met roeden in het openbaar op het schavot. Daarna volgde vaak het brandmerken met het stadswapen. In de kamer waar dit gebeurde zijn nu nog de brandmerken te zien in de houten panelen, vermoedelijk testte de beul of het ijzer heet genoeg was. Hierna kon men verbannen worden. De lichte vorm was "uit de Steden en Dorpen, of Lande van Gooyland", de zwaardere vorm "uit de Lande van Holland en Westvriesland". Inwoners van het Gooi konden na deze verbanningen langs de grens van het Gooi en Utrecht gaan wonen, daarom werd soms ook het gewest Utrecht tot verboden gebied verklaard. Wee degene die terugkeerde naar het Gooi, die wachtte een zeer zware straf. Veel verbanningen volgden na een veroordeling bij verstek, als iemand na vier keer te zijn gedagvaard niet kwam opdagen.
De zwaarste straf was ophanging en dit vonnis werd als volgt omschreven: "Aan een Galge met de Koorde gestraft te werden, dat er de dood na volgt en vervolgens desselfs doodde lighaam gebracht te werden op het gewone galgenveld buiten deze Stad en aldaar tot afschrik van anderen in kettingen te werden gehangen, om door de lugt en vogelen des Hemels te werden verteerd".
Gelukkig kwam ophanging in 't Gooi weinig voor, in de laatste veertig jaar van de 18e eeuw maar een keer. In 1772 liet men daartoe de 'scherprechter' (beul) Jan Aanhout uit Haarlem komen. Geselen, brandmerken en verbanning daarentegen volgden soms zelfs na lichte vergrijpen, zelfs bij een godslastering. Na de veroordeeling werd het bezit van de gestrafte vaak geconfisceerd. De schout was overigens het meest gebaat bij het opleggen van boetes. De boete kwam voor een derde deel ten goede aan de schout, vandaar het gezegde: "Schouten, Baljuwen en Graven, stelen als raven". De eventuele aangever of verklikker kreeg ook een derde deel en het resterende bedrag ging in de overheidskas.
Het Gooi was met circa 10.000 inwoners dun bevolkt. Als er dus er eens iets plaats vond, dan werden er in de Criminele Rol een groot aantal bladzijden volgeschreven ook over de meest onbenullige zaken. Naarden en de grootste dorpen Huizen en Hilversum leverden de meeste stof op. Over Blaricum is weinig te vinden, mogelijk hield de bevolking daar af en toe een volksgericht en bleef de schout onkundig van misdrijven waarbij geen zwaargewonden of doden vielen.
De bewaard gebleven Criminele Rol geeft een interssant kijkje in enkele van de schaduwzijden uit het Goois verleden. Het is de moeite waard daar eens kennis van te nemen.

_____________________________________

Copie
1772 Door order van de WelelEdele
Gestrenge Heer de Heer en Mr. Cornelis Haeck
Hooftofficier der Stad Naarden etc.

Den 24 September, Een manspersoon gehangen f 6.---- Dezelve weeder afgenoomen " 3.----
Buijten aan't gerecht gehangen " 3.----
Voor strop en koorden " 3.----

Nog een Persoon met de strop om de hals
onder de Galg te pronk gestelt " 3.----
Deselve gegeeselt " 3.---- voor 't brant teekenen " 1.10.- voor 't maaken van Roeden " 1.10.-
voor Koort en bintlijnen " 1.10.-
Daggelt " 9.---- Mijlgelt " 9.---- ____________
Somma f 43.10.-

Voldaan den 24 September 1772
/W.G./ Jan van Aanhout


Bronnen:
* Criminele Rol van Naarden - 18e eeuw. Stadsarchief Naarden.
* Criminaliteit en strafrechtpleging in het Gooi van 1760 tot 1795 - J.G.H. Spijker - TVE 3e jrg. nr. 1, febr. 1985
* Geschiedenis van Gooiland. Tweede deel, hoofdstuk IV: Dr. A.C.J. de Vrankrijker
* Hoofdlijnen uit de ontwikkeling der rechtelijke organisatie in de Noorde- lijke Nederlanden tot de Bataafse omwenteling. - J.P.H. de MontJ Verlo- ren, J.E. Spruit.
* Duizend jaar het Gooi de Gooiers en hun orde en gezag - Waanders uitg.




Illustraties:
(zie 'Duizend jaar het Gooi ...' enz.)

Omslag van het blad: De schout in de schepenkamer van het stadhuis. Twee verdachten wachten op hun verhoor.
Het onderschrift in het Mededelingenblad wordt:

'Rechtszaken speelden zich af voor de schepenbank in deze schepenkamer van het Stadhuis. Twee verdachten wachten op hun verhoor'.

blz. 323 : De cents- of kinderprent uit 1750 geeft een overzicht van de diverse soorten straffen.

blz. 324 : Rechtsboven: Op dit uit 1867 daterende schilderij is 'Het verhoor' van de samenzweerders in de 17e eeuw in volle gang .
Het onderschrift in het Mededelingenblad wordt:
'Het verhoor door de schout in de schepenbank.'
____________________________________________
MAAK UW EIGEN STAMBOOM. door Gerard van de Nes. Uitg. Tirion-Baarn
blz. 113: Kaartje van het Bestuurlijk-rechtelijke indeling van het Gooi v\\r 1795. (Alleen het Baljuwschap Stad en Lande van Gooiland 'vergroot' afdrukken. De tekst 'sch. v. Bussum' verwijderen, omdat Bussum v\\r 1795 geen schout had)
Het onderschrift in het Mededelingenblad:

'De bestuurlijk-rechtelijke indeling van het Baljuwschap Stad en Lande van Gooiland v\\r 1795'.

___________________________________________________________________________