11/29/02

Weilanden

DE BUITENDIJKEN

TOESTAND TOT 1932

De Buitendijken was het gebied tussen de Naarder Meent en Muiderberg. Aan de noord-oostzijde werd het begrensd door de toenmalige Zuiderzee, aan de zuid-oostzijde door de Naarder Meent en aan de zuid-westzijde door de Kromme of Westdijk. De naam Kromme Dijk ontstond door de vele dijkdoorbra­ken, waardoor veel wielen overbleven. De dijk werd hersteld en kwam voor of achter zo'n wiel te liggen. Plaatse­lijk waren de gronden bekend als De Rijven, Het Middelste en De Voorste. Het gehele terrein was in een groot aantal percelen verdeeld, echter zonder veel perceelsloten.  Ook hadden de verschillende eigenaren hun percelen op meerdere plaatsen verspreid  liggen. Vooral 'De Grote Kerk van Naarden' en 'Het Pater Wijnter Fonds' bezaten hier veel grond. Deze grond bestond voor een groot deel uit meer of minder zware zeeklei van goede kwaliteit, met hier en daar veen in de ondergrond. Op het aanpalende buitendijkse deel van de Naarder Meent was deze kleilaag wel 50 cm dik. Verschillende  stroken langs de winterdijk werden vroeger afgegraven ten behoeve van de aanleg en onderhoud van de Westdijk. Op deze lage gedeelten groeide alleen riet. Het overige gebied werd als hooiland gebruikt. Na de hooibouw volgde beweiding.  De oorspron­kelijke toegang van het zuid-oostelijk deel liep langs en over de West­dijk.  Echter door de slechte berijdbaarheid gebruikte men later de weg over de Naarder Meent. Het noord-westelijke deel was toegankelijk via Muiderberg. Verder waren er in De Buitendijken geen wegen aanwezig. De afwatering vond plaats door een langs de Westdijk lopende waterloop, welke door een dwarssloot met sluisje kon lozen op de Zuiderzee. Bij belemmerde afstroming aldaar, werd het overtollige water in omgekeerde richting via een door de Naarder Meent lopende sloot naar de grachten van Naarden afgevoerd, die evenals de Naarder Trekvaart werden (en worden) bemalen. Voor de aanleg van de Afsluitdijk werd De Buitendijken regelmatig overstroomd door de Zuiderzee.     

VERPACHTING HOOILAND

In het weideseizoen graasde het vee van de scharende erfgooiers uit Naarden op de meent. Daarnaast pachtte veel veehouders ook elders wei- of hooiland. Mijn opa, Jan Willemsz de Gooijer, pachtte bijvoorbeeld telkens voor zes jaar weiland op de Keverdijk. Erfgooiers verkregen hooi van hooi­land dat werd toegewe­zen door 'Stad en Lan­de'. Meestal was dat onvol­doende, zodat er ook hooi­land gepacht moest worden in De Buitendijken tussen Naarden en Mui-der­berg. Deze grasper­celen behoorden grotendeels aan de Grote Kerk en het Pater Wijnter Fonds. De  verpach­ting vond jaarlijks plaats in het stadhuis van Naarden. Gooise boeren verza­melden zich dan buiten voor het stadhuis, totdat het klokje daar de verpachting aan­kondig­de. Iedereen ging dan naar binnen en de notaris begon met de verpach­ting bij opbod. Iedere huurder diende een borg te hebben, die bij wanbeta­ling de huur­schuld op zich nam. Tijdens de crisis in de jaren dertig kwamen sommige huurders in geldproblemen, hiervan werden de borgen de dupe. Daarom spraken de boeren af om via een huur­staking af te dwingen dat het stellen van borgen zou verval­len. Toen notaris Klaas Hoeflake met de verpachting wilde beginnen werd hij geboycot. Twee boeren waren echter niet solidair en gingen toch naar binnen. ­1)  Zij konden nu zonder mededin­ging pachten. Een of meer jaar later was de borgstelling afgelopen. Volgens mijn oom, Wim Jansz de Gooijer, pachtte zijn moeder de weduwe Klaasje de Gooijer-Krijnen het liefst percelen die achterin De Buitendijken lagen. Hoe verder weg van Naarden, des te lager de pacht. Wim vond dit zonde van de lange tijd die het vervoer daardoor kostte.  

In de Gooi en Eemlander van 15 Juni 1940 staat een verpachting beschre­ven:

VERPACHTING VAN HOOILAND VOOR HET PATER WIJNTER FONDS.

Hoogere opbrengst dan verleden jaar.

   Gisteravond vond ten stadhuize de traditionele verpachting plaats van hooiland, toebehorende aan het Pater Wijnter Fonds.

   Den verpachting geschiedt van oudsher in Naardens raadzaal en het is de

gewoonte dat het stadhuisklokje bij deze gelegenheid enkele oogenblikken

haar heldere klank laat hooren ten teeken dat de verpachting een aanvang

neemt.  ....

   De belangstelling was vrij groot. Een 70-tal belangstellenden uit de omgeving van Naarden waren naar het stadhuis gekomen om bij de verpachting aanwezig te zijn.

   Gezeten op houten banken en heftig rookenden volgden de mannen het eentonige geroep van den afslager, die naarmate het aantal verhuurde percelen steeg meer en meer onzichtbaar werd achter het door de aanwezigen zonder eenige bedoeling gelegde rookgordijn hunner sigaren. ...

   Notaris Hoeflake en de heeren de Boer en Clement van het Pater Wijnter Fonds. De 14 percelen brachten tezamen op f 5201,50

                                        --------------------------------

Het  Pater Wijnter Fonds  was gesticht  ten behoeve van de wezen van het Burger Weeshuis van Naarden.   Het bestuur benoemde schaarmeesters  om toezicht te houden op  hun  landbezit. (4)   De verdeling  van  het gebied was als volgt:  

Rijven                               oppervlakte   179 akkers           2 schaarmeesters             

Stoppelen                         oppervlakte     47  akkers          2 schaarmeesters

Middelste Buitendijk       oppervlakte     92  akkers          2  schaarmeesters  

Voorste Buitendijk           oppervlakte     31  akkers          3  weesmeesters

VRUCHTBAAR SLIB

De Buitendijken waren vruchtbaar, omdat de Zuiderzee bij de jaarlijkse overstroming een laagje klei afzette. Bemesting was dus niet nodig. Het gebied bestond uit een grote vlakte zonder wagenpad, waar alleen door paaltjes de verpachte percelen werden aangegeven. Een nadeel was dat men pas na 15 juni met het maaien ten behoeve van de hooibouw mocht beginnen. Voor die datum was de grond nog te drassig. De 5 juli moest alles gemaaid zijn. Bovendien moesten de boeren met de percelen 'voor­aan' eerst een pad maaien ten behoeve van over­pad voor de pachters van de achterste percelen. De 20e juli moest al het hooi verwijderd zijn. Er mocht maar eenmaal per jaar gemaaid worden. Wel mocht men in septem­ber in het erwt­groen (het nagras) een koe per akker weiden. Een akker kwam overeen met ongeveer 37 are. 2) Er was dan een schaar­dag en alle koeien werden dan losgelaten in deze grote vlakte . Bij het toegangshek controleer­den heren van 'Het Pater Wijnter Fonds' of alles naar wens verliep. De heren droegen bolhoeden en  deelden aan de scharende veehouders sigaren uit. 3)  Hoewel de kwaliteit van het gras goed was, zat er toch een adder­tje, in de vorm van een uitje, in het gras. Door deze 'kraailook' kreeg de melk uit De Buitendijken een lichte uiensmaak, zodat de klanten van de melkventers dan over de melk klaagden.

Na de afsluiting van de Zuiderzee door de Afsluitdijk bleef de jaarlijkse bemesting via zeeklei achterwegen. De kwaliteit van het gras liep steeds verder terug. De oorzaak was de traditionele jaarlijkse verpachting in het midden juni met de duur van een jaar. De pachters van het hooiland maaiden wel het gras, maar bemesten de grond niet. In het voorjaar, als bemest moest worden, wist men niet of men wel een perceel kon pachten en ook niet welk perceel dat werd. 

DE RUILVERKAVELING

Augustus 1937 verscheen een rapport over De Buitendijken.4) Hierin werd gepleit voor een ruilverkaveling. Op 28 juli 1938 werden de tekeningen voor de ruilverkaveling goedgekeurd door 'De Centrale Cultuurtechnische Advies­commissie. De later genoemde tankgracht was ook reeds ingetekend. De uitmon­ding van deze gracht in het IJsselmeer was aangegeven met de let­ter 'C'. Bij deze letter staat geen verklaring. In wezen betrof het een inlaatsluis­je dat in geval van oorlog het IJsselmeer­wa­ter binnen moest laten. Middels dit sluisje kon het gebied van De Buitendijken onder water gezet worden als onderdeel van de 'Nieuwe Hollandse Waterlinie'. Ter bescherming van deze inlaat was dicht daarbij een bunkertje gebouwd.   In 1939 werd  de tankgracht aangelegd. De plek is nog steeds terug te vinden, evenals het gietijzeren inlaatsluisje.  Bij de inval van de Duitsers in mei 1940 werd zowel de binnendijkse polder als de Buitendijken onder water gezet.     

Met de komst van het IJsselmeer bleven dus overstromingen achterwegen. Nu kon het waterpeil in het buitendijks gebied het gehele jaar beheerst worden, zodat het ook in het vroege voorjaar betreden kon worden. Bij droge zomers kon ook zoet water uit het meer binnengelaten worden. De verkaveling  werd uitge­voerd. Sindsdien moesten er ook polderlasten worden betaald, zoals binnendijks altijd normaal was geweest.  Op de zomerdijk kwam een klinkerweg­getje dat vanaf de Amster­dam­se straat­weg, via een doorgang in de West­dijk, naar Muiderberg liep.  De tegenwoor­dige weg naar het Naarder Bos kruist de Westdijk waar eens de doorgang was.

DE HOOIBOUW

Na de verkave­ling pachtte mijn grootmoeder, de weduwe Klaasje de Gooijer-Krij­nen, jarenlang het perceel dat gelegen was naast de oostelijke kant van  de tankgracht. Van 1945 tot 1967 nam haar zoon Herman Jansz de Gooijer dit perceel over. Dit wei- en hooiland lag 5 kilometer vanaf de ves­ting. Na het maaien en drogen van het gras volgde het transport naar de boerderij. Men  koppelde twee zwaar beladen hooiwa­gen aan elkaar, waarna met een paard de rit naar vesting Naarden begon. Bij de West­dijk koppelde men een wagen af en met duwen (naar boven) en trekken (naar bene­den) passeerde men met een wagen tegelijk de dijk. Mijn oom, Jan Jansz de Gooijer, vertelde dat men veel slaap tekort kwam tij­dens de hooi­bouw. Om niet op de bok in slaap te vallen bleef men met de leidsels in de hand naast de wagen lopen. Soms kwam men in de avond nog met vijf voeren hooi thuis. Om half elf loste men er dan nog twee. Daarna moesten de paarden nog naar de wei, maar er waren vaak jongens genoeg die wel zin hadden in een ritje naar het Ondersloot.  De hooitijd duurde vier weken, daarna werden andere gewassen geoogst.          Ook werden de  Oost- en West­dijk ver­pacht en natuurlijk de ves­tingwallen. Zelfs na de komst van maaimachi­nes met paarden­tractie moesten de wallen handmatig met de zeis gemaaid wor­den. Hoewel het droge wallenhooi weinig voedings­waarde had, had het een voordeel. Het droge hooi tussen het vochtige hooi van De Buitendijken voorkwam de gevreesde hooi­broei. Een gemeen­teambtenaar of brandweerman kwam regelmatig met een ijzeren staaf peilen of er hooibroei optrad. In enkele geval­len werd een hooischuur gedeeltelijk leeggehaald, omdat er gevaar voor ontbran­ding bestond. Het probleem daarbij was, dat het hoog opgetaste hooi moeizaam uit de schuur kon worden gehaald om op de straat uitgespreid te worden. Voor zo ver bekend is er in de 20e eeuw nooit een vesting boerderij door hooibroei in de brand gevlo­gen. (De boerderij van Keijer aan de Vitus­straat/Westwal  verbrandde in 1940 als gevolg van onvoorzich­tigheid door met vuur spelende kinderen) Een bran­dende vesting­boer­derij kon een heel huizenblok in de brand steken. 

DE KUSTSTROOK

Van 1945 tot 1967 pachtte mijn vader, Herman Jansz de Gooijer, niet alleen  het perceel naast de tankgracht. Ook pachtte hij de hele kustlijn naast het IJsselmeerweggetje en de berm aan de andere kant om dit te hooien. Terwijl de kust langs de 'Koeienzee' bij Fort Ronduit bedekt werd met slib en rietvelden, bleef het strandje langs het IJsselmeerweggetje schoon. Vanaf de late vijftiger jaren kwamen in het weekend honderden mensen daar recreeren. Met tentjes en auto's gingen ze op het gras aan de kust staan. Veel gras voor de hooibouw bleef er toen niet over. Persoonlijk vond ik dat niet zo erg. Het korte droge gras daar zat vol met distels en veel voe­dingswaarde zal dit niet gehad hebben. 

Voordat de dijk van de westelijke Flevopolder werd aangelegd, kwam bij uitlandige wind een groot deel van de zandbank voor de kust droog te liggen. Militairen uit Naarden reden voor de 'aardigheid' eens de droogge­vallen grond op. Prompt kwam het mili­taire voertuig vast te zitten. De soldaten liepen naar Naarden en haalden een wagen met een 'winch'. Voorop de wagen zat een lier met een lange kabel, die echter te kort was om vanaf de kust de andere wagen vlot te trekken. Ze moesten dus een stuk de zandbank op. Ook deze wagen kwam vast te zitten, dus de jon­gens moesten weer naar Naarden lopen om een derde wagen te halen. Daarna lukte het pas om de twee wagens weer op de weg te krijgen.

Door de komst van de vuilnisbelt, op een laag gelegen deel, werd de ongerepte Buiten­dij­ken vervuild. Overal verspreid lag vuil dat door de wind was verspreid. Het mooie en rustige gebied was niet meer. De stand van het de hazen nam af. Het aantal weidevogels verminderde. Zelfs de kievieten lieten het afweten, zeer tot verdriet van zoekers naar kievietseieren. Wel vestigde er zich een nieuwe soort vogel, namelijk  de vuilnismeeuw. In 1967 gaf minister Suurhof het groene licht voor de aanleg van de 'Rijksweg om de Noord'. Vervolgens ontstond het 'Naarderbos' en de jachthaven. Hiermee was het lot van de eeuwenoude, mooie en ongerepte kust bezegeld. Alleen op oude luchtfoto's is nog enigszins te zien hoe mooi deze kust afgebiesd  was met een lintvormig strandje. Zelfs het aantal dagrecreanten nam af. 

1) Volgens Jan Jansz de Gooijer:   twee vestingboeren

2)  Volgens mevr. De Graaf-van Dijk was  5 ha gelijk aan 13 ½ akker.  Andere bronnen:

      1 akker = 1/3 morgen     Bij 1 morgen van 0.98 hetare , is 1 akker 3266 ca.

3) Volgens Mevr. De Graaf van Dijk.

4) Tussen Vecht en Eem jrg. 7  nr. 2  Zes Polders in Naarden - Mevr. Abrahamse

 5) Rapport van 25 augustus 1937 van ‘De Centrale Cultuurtechnische Adviescommissie’.